Sifiliz (frengi), Treponema pallidum adı verilen spiral şekilli (spiroket) bir bakterinin neden olduğu, sistemik ve bulaşıcı bir enfeksiyondur. Çok çeşitli organ sistemlerini etkileyebilmesi ve birçok farklı hastalığın belirtilerini taklit edebilmesi nedeniyle tıpta "büyük taklitçi" olarak adlandırılır.

Neden Olur ve Nasıl Bulaşır?

Sifilizin tek nedeni Treponema pallidum bakterisidir ve insanlar bu bakterinin tek doğal konağıdır. Bakteri, dış ortama (ısı, ışık, kuruluk) karşı çok hassas olduğu için insan vücudu dışında uzun süre hayatta kalamaz.

• Cinsel Yol: En yaygın bulaşma yoludur. Enfekte bir kişinin aktif lezyonlarına (şankr gibi) vajinal, anal veya oral seks sırasında doğrudan temas edilmesiyle bulaşır.

• Dikey Bulaşma (Anneden Bebeğe): Gebelik sırasında plasenta yoluyla veya doğum anında enfekte doğum kanalından geçerken bebeğe bulaşabilir.

• Diğer Yollar: Nadir de olsa kan nakli, enfekte iğne paylaşımı veya aktif lezyonlarla yakın cilt teması yoluyla bulaşabilir.

Belirtileri Nelerdir?

Sifiliz, tedavi edilmediği takdirde dört ana aşamada ilerler:

1. Primer Sifiliz (Birinci Dönem): Bakterinin girdiği yerde (genellikle genital bölge, ağız veya anüs) şankr adı verilen, genellikle ağrısız, sert ve yuvarlak bir yara oluşur. Bu yara tedavi edilmese bile 3-6 hafta içinde kendiliğinden iyileşir, ancak hastalık vücutta yayılmaya devam eder.

2. Sekonder Sifiliz (İkinci Dönem): Şankrın iyileşmesinden haftalar sonra başlar. En karakteristik özelliği el ayası ve ayak tabanlarını içeren döküntülerdir. Ayrıca ateş, boğaz ağrısı, halsizlik, lenf bezlerinde şişme ve "güve yeniği" tarzında saç dökülmesi görülebilir.

3. Latent Sifiliz (Sessiz Dönem): Hiçbir klinik belirtinin olmadığı, hastalığın sadece kan testleriyle saptanabildiği evredir. Enfeksiyondan sonraki ilk yılı kapsayan döneme "erken latent", daha uzun süren döneme ise "geç latent" denir.

4. Tersiyer Sifiliz (Üçüncül Dönem): Tedavi edilmeyen vakaların %25-40'ında yıllar sonra ortaya çıkar. Beyin ve sinir sistemini (nörosifiliz), kalbi (kardiyovasküler sifiliz) ve kemikleri etkileyerek gom adı verilen tahrip edici yumuşak doku tümörlerine yol açabilir.

Nasıl Teşhis Edilir?

Sifiliz tanısı genellikle klinik bulgular ve laboratuvar testlerinin kombinasyonu ile konur:

• Mikroskopi: Aktif bir yara (şankr) varsa, buradan alınan sıvının karanlık saha mikroskopisi ile incelenerek bakterinin doğrudan görülmesi mümkündür.

• Serolojik Testler (Kan Testleri): En yaygın yöntemdir. Tarama için VDRL veya RPR gibi non-treponemal testler kullanılır; pozitif çıkarsa TPHA veya FTA-ABS gibi treponemal testlerle doğrulanır.

Tedavisi Nasıl Yapılır?

Sifilizin her evresinde tercih edilen ve en etkili olan ilaç penisilindir.

• Erken Sifiliz: Primer, sekonder veya erken latent aşamada genellikle tek doz kas içi (İM) Benzatin Penisilin G yeterlidir.

• Geç Sifiliz: Geç latent veya tersiyer aşamada birer hafta arayla toplam üç doz penisilin uygulanır.

• Nörosifiliz: Hastanede yatarak 10-14 gün boyunca damar yoluyla (IV) kristalize penisilin tedavisi gerektirir.

• Penisilin Alerjisi: Gebe olmayan hastalarda doksisiklin veya seftriakson gibi alternatifler kullanılabilir. Ancak gebelerde penisilin alternatifi yoktur; alerji varsa hasta hastaneye yatırılarak duyarsızlaştırma (desensitizasyon) yapılır ve penisilinle tedavi edilir.

Gidişatı (Prognoz) Nasıldır?

Sifiliz, erken teşhis edildiğinde penisilin ile tamamen iyileşebilen bir hastalıktır. Tedavi sonrası hastalar, kan testlerindeki (VDRL/RPR) titre düşüşünü izlemek amacıyla genellikle 6, 12 ve 24. aylarda takip edilir. Ancak tedavi edilmezse, hastalık yıllar içinde ilerleyerek körlük, delilik, kalp felci gibi geri dönüşü olmayan ciddi hasarlara ve ölüme neden olabilir. Enfeksiyonun geçirilmiş olması bağışıklık sağlamaz; kişi daha sonra tekrar enfekte olabilir.

Doğumsal sifiliz bebeklerde ne tür sağlık sorunlarına yol açar? 

Doğumsal (konjenital) sifiliz, hamilelik sırasında anneden bebeğe bulaşan ciddi bir enfeksiyondur ve bebeklerde hem doğum anında hem de hayatın ilerleyen dönemlerinde çok çeşitli sağlık sorunlarına yol açabilir. Tedavi edilmediği takdirde bu durum bebek için ölümcül olabilir veya ömür boyu sürecek engellere neden olabilir.

Doğumsal sifiliz sonucu bebeklerde görülebilecek temel sağlık sorunları şunlardır:

Gebelik ve Doğum Sonuçları

Sifiliz enfeksiyonu hamilelik sürecini ve doğumu doğrudan etkileyerek şu sonuçlara yol açabilir:

• Düşük (Miscarriage): Bebeğin hamilelik sırasında kaybedilmesi.

• Ölü Doğum (Stillbirth): Bebeğin ölü doğması; tedavi edilmeyen sifilizli gebeliklerde bu oran %40'a kadar çıkabilir.

• Erken Doğum (Prematurity): Bebeğin olması gerekenden erken doğması.

• Düşük Doğum Ağırlığı: Bebeğin normalden zayıf doğması.

• Yenidoğan Ölümü: Bebeğin doğumdan kısa bir süre sonra ölmesi.

Erken Belirtiler (Doğumdan Sonraki İlk Haftalar ve Aylar)

Doğumsal sifilizli bebeklerin yaklaşık %70'i doğumda herhangi bir belirti göstermeyebilir. Ancak tedavi edilmezlerse ilk birkaç hafta veya ay içinde ciddi sorunlar gelişebilir:

• Cilt Sorunları: El ayası ve ayak tabanlarında soyulmalar, yaygın döküntüler (pemfigus sifilitikus) ve ağız çevresinde çatlaklar.

• Organ ve Kan Sorunları: Karaciğer ve dalağın büyümesi (hepatosplenomegali), sarılık, şiddetli anemi ve düşük kan sayımı.

• Kemik Sorunları: Kemiklerde iltihaplanma (osteokondrit) ve şiddetli ağrı nedeniyle bebeğin uzuvlarını hareket ettirememesi (Parrot psödoparalizisi).

• Solunum Sorunları: "Sniffles" denilen ve bazen kanlı olabilen sürekli burun akıntısı veya tıkanıklığı.

• Nörolojik Sorunlar: Menenjit, beyin ve sinir hasarı, nöbetler ve gelişimsel gecikmeler.

Geç Belirtiler (2 Yaşından Sonra veya Yaşamın İlerleyen Dönemlerinde)

Bebeklikte fark edilmeyen veya tedavi edilmeyen enfeksiyon yıllar sonra şu kalıcı hasarlara yol açabilir:

• Hutchinson Dişleri: Üst ön kesici dişlerin vida veya tornavida şeklinde küçülmesi.

• İşitme ve Görme Kaybı: Sinir hasarına bağlı kalıcı sağırlık ve korneada iltihaplanma (interstisyel keratit) sonucu körlük.

• Kemik Deformiteleri: "Kılıç kaval kemiği" (tibia eğriliği), burun köprüsünün çökmesiyle oluşan "eyer burun" (saddle nose) ve alnın öne çıkık olması (Olympian brow).

• Eklem Sorunları: Dizlerde ve diğer eklemlerde ağrısız şişlikler (Clutton eklemleri).

• Zihinsel Engeller: Zeka geriliği ve kafa sinirleri felçleri.

Bebeğin bu ciddi risklerden korunması için gebelik sırasında annenin en az bir kez sifiliz testinden geçmesi ve enfeksiyon saptanırsa derhal uygun penisilin tedavisine başlanması hayati önem taşır.